Współrzędne: 54°05' N 22°56' E54.0833333 22.9333333 (Suwałki)
Suwałki (lit. Suvalkai, biał. Сувалкі, niem. Suwalken), miasto na prawach powiatu w północno-wschodniej Polsce w województwie podlaskim, położone nad rzeką Czarna Hańcza. Siedziba władz powiatu suwalskiego. Według danych z 30 czerwca 200829, miasto liczyło 69 340 mieszkańców.
Suwałki leżą na Suwalszczyźnie, która pod względem geograficznym stanowi fragment Pojezierza Suwalskiego.
W porównaniu z innymi rejonami Polski miasto znajduje się stosunkowo często pod wpływem arktycznych i kontynentalnych mas powietrza. Właśnie za sprawą arktycznych wpływów region ten jest zaliczany do najzimniejszych (poza górami) obszarów Polski, a w pobliżu miejscowości Wiżajny znajduje się "polski biegun zimna" (temperatura spada niekiedy nawet poniżej -40°C, jednak nie tu odnotowano najniższą temperaturę w historii Polski, a w Siedlcach).
Zimy są tutaj na ogół długie i mroźne (nawet dwukrotnie dłuższe niż na zachodzie Polski), a wiosna dociera bardzo późno. Lato najczęściej bywa krótkie, ale za to gorące. Ekstremalne temperatury zanotowane na tym terenie to +45°C i -38°C. Burze bywają tu na ogół spokojne, choć z roku na rok są coraz silniejsze. Na terenie miasta (jak dotąd) zdarzyła się tylko jedna trąba powietrzna o sile F0-F1 w lipcu 2002 roku. Z kolei w dniu 15 sierpnia 2008 roku, w nocy przeszło około sześciu burz naraz z niewielkim gradem i potężnymi wyładowaniami atmosferycznymi.
Sudowia – to średniowieczna nazwa Suwalszczyzny.
Znawcy toponomastyki do dziś nie rozszyfrowali zagadki pochodzenia nazwy miasta. A. Połujański[2] pisze o kilku osiedlonych tu suwiłkaj, co rzekomo miało po litewsku oznaczać włóczęgów. Ale słownik litewski zna tylko słowo susivilkai, czyli zbiegowisko, zgromadzenie. Według innej hipotezy nazwa składa się z przedrostka su- (w jęz. litewskim oznaczającego lokację "nad", “w pobliżu”) i rdzenia -valk- ( rzeczownika mającego geogr. znaczenie “wąska, mała rzeka, moczary”), co łącznie znaczyłoby "miejsce położone nad rzeczką, moczarami". Jest natomiast ciekawostką, że zamieszkujący Suwalszczyznę Litwini, którzy mówią dialektem "dzuków" używają słowa suwałka na określenie "zbieraniny". Podczas okupacji niemiecka administracja nazistowska wprowadziła w latach 1941-1944 nazwę niem. Sudauen.
Suwałki zostały założone w 1690 przez kamedułów wigierskich. Składały się wtedy z zaledwie dwóch domów. Król August II Mocny nadał miejscowości prawa miejskie 2 maja 1720.
Od 1815 miasto rozwijało się dynamicznie dzięki umieszczeniu tu siedziby władz województwa augustowskiego Królestwa Polskiego, a także położeniu na ważnym trakcie z Warszawy do Petersburga. Dodatkowym czynnikiem rozwoju było stacjonowanie 10 tysięcy żołnierzy, dla potrzeb których wybudowano rozległe koszary i cerkiew garnizonową – dziś jest to kościół św. Piotra i Pawła. Oddanie do użytku kolei warszawsko-petersburskiej wiodącej przez Białystok a omijającej Suwałki zahamowało rozwój miasta.
W Królestwie Polskim Suwałki były miastem garnizonowym. Zachowały się cztery duże zespoły koszarowe (zabytkowe), w których stacjonowało wojsko rosyjskie, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości – Wojsko Polskie. Można je znaleźć wychodząc z centrum w dowolną stronę świata.
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Suwałki stały się siedzibą władz powiatowych. W dawnych, rosyjskich koszarach, rozlokowano: 2 Pułk Ułanów Grochowskich im. gen. Józefa Dwernickiego, 3 Pułk Szwoleżerów Mazowieckich im. płk. Jana Leona Kozietulskiego, 41 Suwalski Pułk Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 4 Dywizjon Artylerii Konnej, 29 Pułk Artylerii Lekkiej, jak również (do wiosny 1939) Batalion KOP "Suwałki". Wszystkie te jednostki brały udział w działaniach wojennych przeciw Niemcom i Związkowi Radzieckiemu w 1939.
W czasie okupacji miasto zostało wcielone do Prus Wschodnich. Po II wojnie światowej Suwałki wolno odbudowywały się i rozwijały. W 1975 zostały stolicą województwa suwalskiego. Stan ten utrzymał się do 1998, kiedy to utraciły status miasta wojewódzkiego.
Suwałki dzielą się na kilkanaście osiedli o bardzo ograniczonym samorządzie. Każde z nich ma swoją nazwę, samorząd, władze. Różnica w liczbie mieszkańców i zajmowanego obszaru poszczególnych osiedli jest duża, gdyż obecnie funkcjonujący podział jest silnie związany z historią miasta i geografią.
Suwałki są ośrodkiem przemysłu drzewnego, materiałów budowlanych, odzieżowego i spożywczego. Przemysł drzewny reprezentują takie firmy jak fabryka mebli Forte S.A., fabryka mebli Home Meble S.A. Meblet i Centrum Dystrybucji Mazowsze sp. z o.o.. W Suwałkach mieszczą się Zakłady Drobiarskie Animex, spółdzielnia mleczarska Sudowia oraz palarnia kawy Sido. Dużym zakładem przemysłu odzieżowego jest Odzieżowa Spółdzielnia Pracy im. Marii Konopnickiej. W Suwałkach zlokalizowany jest zakład produkcyjny nakryć głowy "Lesko". Ponadto w Suwałkach ma swoją siedzibę H. K. Produkcyjny Ośrodek Maszynowy, producent podkładów kolejowych – WPS Kolbet S.A.
W Suwałkach funkcjonuje dziewięć przedszkoli, osiem szkół podstawowych (w tym dwie w zespołach szkół), siedem gimnazjów (w tym tylko dwa jako samodzielne placówki). W mieście istnieje 10 zespołów szkół średnich, a także jedno liceum ogólnokształcące działające oddzielnie (I Liceum Ogólnokształcącę imienia Marii Konopnickiej, pl. A. Mickiewicza 3). Funkcjonuje również Państwowa Szkoła Muzyczna I i II stopnia.
Kościół Rzymskokatolicki
Wschodni Kościół Staroobrzędowy
Kościół Ewangelicko-Augsburski
Kościół Zielonoświątkowy
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
Suwałki położone są przy międzynarodowej drodze na Litwę o nazwie "Via Baltica", przez przejście graniczne w Budzisku, oraz na końcu drogi krajowej nr 8. Mają połączenia drogowe ze wszystkimi okolicznymi miejscowościami. Na terenie miasta znajduje się dworzec PKS. Środkami komunikacji miejskiej są głównie autobusy Zakładu Komunikacji Miejskiej (ZKM), i taksówki.
Suwałki są ważnym miastem tranzytowym, przez miasto przejeżdża około 4,5 tysiąca tirów dziennie. Zagraża to zdrowiu i bezpieczeństwu mieszkańców. Dlatego podjęto starania o budowę tzw. zachodniej obwodnicy Suwałk. Przez Suwałki przebiega;
Jest to nieoficjalna nazwa planowanej obwodnicy Suwałk. Będzie częścią przyszłej trasy międzynarodowej Via Baltica. Przygotowania do budowy zaplanowane są do realizacji w następujących terminach:
W ciągu ostatnich dwóch lat odbyło się wiele akcji protestacyjnych, których celem było przyśpieszenie budowy obwodnicy Suwałk. Protestujący mają silne argumenty, chcą przede wszystkim, aby przez miasto nie przejeżdżało 4-5 tysięcy tirów, ważne jest też bezpieczeństwo i zdrowie mieszkańców.
W mieście krzyżują się linie kolejowe z Sokółki i z Litwy. Na terenie miasta znajduje się dworzec PKP. Z Suwałk codziennie odjeżdża pociąg do litewskiej miejscowości Šeštokai, w której można się przesiąść na pociąg do Wilna. Kilka razy dziennie odjeżdża też pociąg do Warszawy (lub Wrocławia) przez Białystok.
Przez Suwałki będzie przebiegała trasa linii kolejowej Rail Baltica, która ma połączyć Warszawę z Helsinkami. Koszt budowy polskiego odcinka to 1 mld euro, z czego 75% ma pochodzić z pieniędzy europejskich. Dzięki zelektryfikowaniu odcinka Sokółka – granica państwa oraz wymianie torów i podłoża, pociąg do Suwałk będzie mógł dojechać z Warszawy w znacznie krótszym czasie, rozwijając prędkość ponad 160 km/h. Przewidziany termin realizacji inwestycji to 2013.
W Suwałkach znajduje się lotnisko sportowe Aeroklubu Suwalskiego.
Na przełomie marca i kwietnia 2007 Urząd Marszałkowski przeznaczył 100 mln złotych na budowę lotniska w Suwałkach. Pieniądze pochodzą z Regionalnego Programu Operacyjnego dla województwa podlaskiego. Za te pieniądze do 2013 roku ma powstać pas startowy o długości 1400 metrów, mały terminal o przepustowości kilku tysięcy osób rocznie, stacja do tankowania samolotów, stacja do tankowania samochodów, parkingi, mała wieża kontrolna, sklepy, hangary oraz droga dojazdowa z planowanej obecnie zachodniej obwodnicy miasta. Lotnisko ma obsługiwać samoloty zabierające na pokład do 40 pasażerów. Ma to zaspokoić głównie potrzeby ruchu turystycznego.
Suwałki mają około 225 kilometrów[potrzebne źródło] linii autobusowych, po których kursuje 39 autobusów. Głównym węzłem komunikacyjnym jest Park Marii Konopnickiej. Ogółem wszystkich przystanków jest 234. PGK prowadzi obecnie 14 linii autobusowych, z których wszystkie kursują w godzinach 4:10-23:00. Dodatkowe linie otwierane są z różnych okazji np.: świąt. Rocznie przewozi się około 3 938 000 pasażerów.
Organizacją większości imprez kulturalnych w Suwałkach zajmuje się Regionalny Ośrodek Kultury i Sztuki oraz Młodzieżowy Dom Kultury. Ciekawe prace z dziedziny malarstwa i fotografii prezentują galerie Chłodna 20 i PAcamera. Przy ROKiSie działała grupa fotograficzna PaCamera Club. Dni Suwałk obchodzone są 26-28 maja. Miasto jest organizatorem – w systemie biennale Międzynarodowego Festiwalu Ludowych Zespołów Tanecznych "Źródliska". Cyklicznymi wydarzeniami kulturalnymi są Międzynarodowy Festiwal Teatrów Dzieci i Młodzieży Wigraszek, Letnia Filharmonia Aukso, Teatr-Akcje, Suwalski Jarmark Folkloru oraz Przegląd Piosenki Żeglarskiej Szanty. W mieście znajduje się Muzeum Okręgowe w Suwałkach i Muzeum Marii Konopnickiej w Suwałkach, mieszczące się w domu rodzinnym poetki. Wydawany jest Tygodnik Suwalski.
W Suwałkach położony jest Zalew Arkadia. Nad zalewem jest także duża plaża miejska.
Suwałki mają doskonałe warunki do uprawiania turystyki, ponieważ niedaleko położony jest Wigierski Park Narodowy oraz Suwalski Park Krajobrazowy. Można tu uprawiać turystykę wodną, a także pieszą i rowerową. Do wypoczynku zachęcają liczne gospodarstwa agroturystyczne. Wiele potrzebnych informacji można uzyskać w Centrum Informacji i Promocji Regionu.
Imprezami sportowymi zajmuje się Ośrodek Sportu i Rekreacji.W Suwałkach siedzibę ma, obecnie drugoligowy, zespół Wigry Suwałki, grający w ekstraklasie Suwalski Klub Badmintona SKB Litpol-Mallow Suwałki – wielokrotny Mistrz Polski (1998,1999,2001,2002,2003,2004,2005,2007,2008) oraz drużyna unihokejowa Orły Suwałki. Suwałki mogą poszczycić się klubem Karate Kyokushin, który zajmuje czołowe miejsce w Polsce wśród klubów młodzieżowych. Ponadto istnieje również klub Karate Shotokan oraz klub Aikido – Mydokan Dojo Suwałki, ul. Waryńskiego 41 b. W 2007 roku, zostało otwarte lodowisko umieszczone w Parku Konstytucji 3 maja.
22 października 2007 r. w Suwałkach oficjalne osłonięto pomnik papieża Jana Pawła II.